Ստյոպա Քերոբյանի բլոգ

Սոթքի ոսկու հանքավայր, հանքավայր Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզում՝ Արևելյան Սևանի լեռնաշղթայի հյուսիսում, Սոթքի լեռնանցքի մոտ։

Սոթքի ոսկու հանքավայրը հայտեի է եղել մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում և ընդմիջումներով մշակվել է մինչև 4-րդ դար։

Ըստ ԽՍՀՄ գիտական շրջանակների ներկայացրած տեղեկատվության` ՀԽՍՀ տարածքում էր գտնվում Կովկասի ոսկու հաշվառված պաշարների 80 տոկոսը: Հետազոտված պաշարները բնութագրվում են մի քանի հարյուր տոննա մաքուր ոսկու համարժեքով: Սոթքը ոսկու` ստորգետնյա եղանակով մշակվող աշխարհում խոշորագույն հանքավայրերի թվին է դասվում

Читать далее «Սոթքի ոսկու հանք» →

Ինչպես հասկացա, հենց Հեմինգուեյի կյանքի դրվագներից մեկի մասին: Նկատեցի Հեմինգուեյի շրջապատի նկարագրման ոճը: Դեռ երբեք իմ երեվակայության մեջ բնության նկարները այնքան վառ չեն եղել, ինչքան այս պատմվածքը կարդալու ժամանակ: Պատմվածքը նրա մասին է թե ոնց է մի ամերիկուհի կին իր և իր կնոջ հետ նույ ն գնածքով ճանապարհորդել: Այնպես ստացվեց, որ Հեմինգուեյի կինը և այդ ամերիկուհին սկսեցին իրար հետ խոսալ, և ամերիկուհին սկսեց իրա կյանքի մասին պատմել: Թե ոնց է տեղափոխվել Փարիզ, ինչպես ստիպել իր աղջկան բաժանվել իր սիրած տղայից միայն այն պատճառով, որ այդ տղան ուրիշ ազգության էր պատկանում, բայց լավ ընտանիքից էր և ուներ լավ կրթություն: Հանգիստ խոսում էր նրա մասին թե ինչպես է իր աղջիկը կորցրել իր ցանկությունը զբաղվել երևէ բանով, չէր ուտում, չէր խմում: պատմվածքը ավարտվեց նրանով այդ ամերիկուհին գնաց իր ճանապարհով, իսկ Հեմինգուեյը և նրա կինը գնացին Փարիզ, որպեսզի սկսեն իրենց ամուսնալուծության գործը:

1. Դո՛ւրս գրել անկախ դերբայները (նաև հոլովված ձևերը),
որոշե՛լ խոնարհումը (ե, ա) և կազմությունը (պարզ, ածանցավոր)։
1. Գիլլիի եղեգնուտներում շրջելիս երեսնական թվականներին ես էլ եմ հանդիպել հավալուսնի բների։ Լողալով շարժվող մի կղզյակի վրա եղեգների և ջրային
բույսերի անճոռնի կույտեր կային, որոնց վրա ես տեսա այդ թռչուններին՝ անշարժ
նստած, ահագին կտուցները հնարավորին չափ ներս քաշած և ծայրերը հենած
բլրակի պռնկին։ Չկարողացա մոտենալ, ուստի և թխսկանները իրենց բները թողնելու փորձ չարին։
2. Հավալուսնը ջրի մեջ սուզվելու սովորություն չունի, ուստի որսին դեպի ափ
քշելիս ձկների մի մասը հատակով ետ է փախչում դեպի ջրի խորքը։ Այդ բանը
բնազդով «գիտեն» հավալուսնները, ուստի հաճախ իրենց որսորդությանը ընկերացնում են ձկնկուլներին, որոնք, ինչպես հայտնի է, հիանալի սուզվել գիտեն։ Այդ դեպքում ստացվում է խելացի կազմակերպված որս. Հավալուսնները ջրի վերին
շերտից քշում են ձկներին դեպի ափ, իսկ ձկնկուլները սուզվում և հատակով են
շարժվում դեպի ծանծաղուտը։

2. Յուրաքանչյուր շարքում գտնե՛լ ածանցավոր բայը։
1. որոնել, թոշնել, տոնել, իջնել
2. զբոսնել, հայտնել, տեսնել, ձոնել
3. օթևանել, հորինել, հիմնել, ելնել
4. հասնել, մթնել, մեկնել, դեղնել
5. զանազանել, խթանել, անվանել, հագնել
6. ճանաչել, զեղչել, փախչել, կանչել
7. թռչել, շնչել, գոչել, հնչել
8. կոչել, կորչել, շառաչել, կանաչել
9. եզրապատել, կոտրատել, ընդհատել, վանկատել
10.կարոտել, կավճոտել, ցատկոտել, փոշոտել

Հիմքեր են համարվում այն բարդ նյութերը, որոնք կազմված են մետաղի ատոմից և դրան միացած մեկ կամ մի քանի հիդրոքս (OH) խմբերից, որոնք քիմիական ռեակցիաների ընթացքոթում կարող են մի նյութից անփոփոխ անցնել մի այլ նյութի։

Դասակարգում

Դասակարգվում են ըստ ջրում լուծվելու ունակության.լինում են լուծելի(ալկալիներ) և անլուծելի։

Անվանակարգ

Հիմքերն անվանվում են համապատասխան մետաղի անվանն ավելացնելով հիդրօքսիդ բառը:

KOH՝ կալիումի հիդրոքսիդ 

NaOH՝ նատրիումի հիդրոքսիդ 

Al(OH)3՝ ալյումինի հիդրոքսիդ 

Fe(OH)2,Fe(OH)3՝ երկաթի հիդրոքսիդներ

Ստացումը լաբորատորիայում և արդյունաբերության մեջշ

Ալկալիները (ջրում լուծելի հիմքերը) կարող են ստացվել.

• համապատասխան մետաղի ու ջրի փոխազդեցությունից՝ 2Na + 2H2O = 2NaOH + H2↑Ba + 2H2O = Ba(OH)2 + H2↑ 

• համապատասխան մետաղի օքսիդի ու ջրի փոխազդեցությունից՝ Li2O + H2O = 2LiOHBaO +  H2O = Ba(OH)2

Ջրում չլուծվող հիմքերն ստացվում են 

• համապատասխան մետաղի լուծելի աղի ու ալկալու փոխազդեցությունից, օրինակ՝ CrSO4 + 2NaOH = Cr(OH)2↓ + Na2SO4Cu(NO3)+22KOH = Cu(OH)2↓ + 2KNO3MnCl 2+ Ba(OH)2 = Mn(OH)2↓ + BaCl2

Ֆիզիկական, քիմիական և ֆիզիոլոգիական հատկությունները

Հիմքերի քիմիական հատկությունները1.Հիմքերի փոխազդեցությունը հայտանյութերի հետ Ջրում լուծելի հիմքերը` ալկալիները, գունավորում են հայտանյութերը` լակմուսը` կապույտ, մեթիլօրանժը` դեղին, իսկ ֆենոլֆտալեինը՝ մորեգույն։  

2.Հիմքերի և թթուների փոխազդեցությունը  Թթուների հետ փոխազդում են և լուծվող, և անլուծելի հիմքերը՝ առաջացնելով աղ և ջուր (չեզոքացման ռեակցիա): 

 2NaOH + H2SO 4= Na2SO 4 + 2H2O

Cu(OH)2 + H2SO 4 = CuSO 4 + 2H2O

2KOH + H2S = K2S + 2H2O 

3.Ալկալիների և թթվային օքսիդների փոխազդեցությունը 

Ba(OH)2 + CO2 = BaCO3↓ + H2O

Ca(OH)2 + SO2 = CaSO3↓ + H2O 

4.Ալկալիների և աղերի  փոխազդեցությունը  Այս փոխազդեցությունը հանգեցնում է նոր հիմքի և նոր աղի առաջացման։ Ըստ որում` ելանյութ աղը պետք է ջրում լուծելի լինի, իսկ արգասիքների թվում կամ անլուծելի հիմք,
կամ անլուծելի աղ լինի՝ 

FeSO 4+ 2KOH = Fe(OH)2↓ + K2SO 4

Na2SO 4+ Ba(OH)2 = BaSO 4↓ + 2NaOH 

5.Ալկալիների և ոչ մետաղների փոխազդեցությունը Ոչ մետաղներից ալկալիները փոխազդում են, հիմնականում հալոգենների հետ։ Այս դեպքում, որպես կանոն` կրկին աղ և ջուր են առաջանում, օրինակ՝

 Cl2+ 2NaOH = NaCl + NaOCl + H2O

6. Անլուծելի հիմքերի քայքայումը Անլուծելի հիմքերը  հիմնականում անկայուն են ու տաքացնելիս քայքայվում են` ջուր և հիմնային օքսիդ առաջացնելով, օրինակ՝  

Cu(OH)2 = CuO + H2O2Al(OH)3 = Al2O3 + 3H2O

Հանքային արդյունաբերությունը Հայաստան տնտեսության գլխավոր հատվածներից է այն կազմում է երկրի արտահանման ծավալի կեսից ավելին:

Հայաստանը մոլիբդեն հիմնական խոշոր արտադրողներից մեկն է։ Զանգեզուր պղնձա-մոլիբդենային կոմբինատը մոլիբդենի խոշոր պաշարներ ունի, որոնք կենտրոնացած են Քաջարան հանքավայրում։ Մոլիբդենից բացի Հայաստանը ունի պղինձի և ոսկի զգալի պաշարներ; կապար, արծաթի և ցինկի փոքր հանքավայրեր; ինչպես նաև արդյունաբերական օգտակար հանածոների հանքավայրեր, այդ թվում՝ բազալտի, դիատոմիտի, գրանիտի, գիպիսի, կրաքարի և պեռլիտի: Չնայած 2008 թ. համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամին, հանքարդյունաբերությունը և եկամուտները 2009 թ. աճեցին, էականորեն պայմանավորված լինելով համաշխարհային շուկայում պղնձի, ոսկու և այլ թանկարժեք մետաղների գնաճով։

1.Գտնե՛լ համանուն բառերը և մեկնաբանե՛լ նրանց իմաստները։

1. Նա երկու օր ավել (ավելի շատ) աշխատեց։
2. Անկյունում դրված էր մի մաշված ավել (գործիք մաքրության համար)։
3. Վարպետը կատարեց դետալների յուղում(գործողություն, որը շտկում է ֆունկցիոնալությունը)։
4. Խոհարարը բանջարեղենը տապակեց յուղում (ձիթապտղի, արևածաղկի կամ բանջարեղենի յուղ)։
5. Զգեստ կարող (կարել շորեր) դերձակը աշխատանքը կատարեց բարձր որակով
6. Մեր կուրսում շատ կարող (ունակ) ուժեր կան։
7. Քիմիական նյութերի ազդեցությամբ սկսվեց խմորում (ինկուբացիա)։
8. Թխվածքի խմորում (կերակրի մեջ օգտագործվող բաղադրիչ) չամիչներ կային։
9. Ֆուտբոլիստը գեղեցիկ գոլ (ֆուտբոլում միավորների տերմին) խփեց։
10. Բաժակի մեջ գոլ (ջրի ջերմաստիճան) ջուր կար։

2. Մեկնաբանե՛լ, թե ինչ իմաստներով կարող են ընկալվել
տրված բառակապակցություններն ու նախադասությունները։
1. բարձր հարկ – բարձրության վրա գտնվող հարկ, կանխատեսածից ավելի գումար կազմող հարկ
2. ավել գնել – գնել ավելի քան պլանավորվում էր, գնել ավել, որպեսզի մաքրություն անել
3. ոչխարի հոտ – ոչխարների խումբ, այն հոտը, որը գալիս է ոչխարի վրայից
4. մետաքսի կտոր – մետակսե 
5. Նա ջրում է։ Նա ջուր է ցայում, Նա ջրի մեջ է։
6. Նա գնում է։ Նա առնում է ինչոր մի բան, նա մեկնում էր ինչոր մի տեղ։
7. Խավարում է։ Մթնել:

3. Տրված համանուններով կազմել նախադասություններ։
1. սեր (կաթի երեսի թանձր շերտ). սեր (զգացմունք) Նա ամեն առավոտ ուտում է սեր։ Նրա սերը սահմաններ չուներ։
2. կետ (կետանիշ, գծի հատվածի սահման). կետ (ջրային կաթնասուն կենդանի) Նա կետերով ցուցակ հազմեց։ Ջրից սարսափելի ցատկով դուրս եկավ կետը։
3. քանոն (ձողաշերտ՝ չափելու և ուղիղ գծելու համար). քանոն (երաժշտական
գործիք) Նա քանոնի օգնությամբ գծեց պատկերը։ Նա լավ է քանոն նվագում։
4. դող (մարմնի սարսուռ). դող (անվին անցկացվող ռետինե շրջանակ) Ցրտի պատճառով նա դողում էր։ Անվադողը արագ ամրացրեցին։
5. տոն (ձայնաստիճան). տոն (նշանավոր իրադարձության նվիրված
հանդիսավոր օր) Նա իր տոնը բարձրացրեց իր իսկ մոր վրա։ Այսօր տոն է՝ արժի մի փոքր ցրվել։

4.Արտագրե՛լ՝ փակագծերում տրված հարանուններից ընտրելով
նախադասությանը համապատասխանողը։
1. Գրախանութում վաճառվում է այդ բառարանի երկրորդ (հրատարակությունը,
հրատարակչությունը)։
2. Այդ (հրատարակությունը, հրատարակչությունը) լույս է ընծայել գրքի
վերջին հատորը։
3. Նա այդ գործում մեծ (երախտիք, երախտագիտություն) ունի։
4. Այդ առաջարկը վեճերի ու քննարկումների (տեղիք տվեց, տեղի տվեց)։
5. Ամենուրեք (փտում, փթթում) էին կանաչ այգիներն ու գեղեցիկ ծաղկանոցները։

6. Բակում խաղացող երեխան (հովարով, հովհարով) գլխարկ էր դրել։
7. Զարմացած երեխան (թոթովեց, թոթվեց) ուսերը։
8. Մարզիկները մրցույթին մասնակցելու (հրավերք, հրավեր) էին ստացել։
9. Ջրատար խողովակի (փականը, փականքը) նորոգեցին։
10. Վարպետը (պատրաստականությամբ, պատրաստակամությամբ) օգնեց մեզ։

1.Տրված բառերից առանձնացնե՛լ հոմանշային 10 զույգ։
Հսկայական-վիթխարի, ողորկ-հարթ, համեստ, դժվար-խրթին, հավաքել-ժողովել, դյութիչ-հմայիչ, հուզիչ, ծավի-բիլ, ստերջ-անպտուղ, դրվատել-գովել, դեղձան, դատարկել-պարպել, սնապարծ, խոնավ-տամուկ:

2.Յուրաքանչյուր տողում գտնե՛լ տրված բառի մեկ հոմանիշ։

ա) Լուռ
1. ակնդետ, անխոս, անթարթ
2. մշտապես, հանապազորդ, լռելյայն
3. անձայն, անքթիթ, անշեղ
բ) Գեղեցիկ
1. անբարետես, դեղձան, չքնաղ
2. գեղանի, կախարդական, լուսավոր
3. բյուրեղյա, չնաշխարհիկ, պատկերավոր
գ) Գովել
1. նախատել, բաղդատել, դրվատել
2. հարատևել, պարսավել, ներբողել
3. փառաբանել, ըմբոշխնել, կենսագործել
դ) Երեկո
1. արշալույս, վերջալույս, աստղալույս
2. տիվանդորր, արևամուտ, արեգնափայլ
3. ծեգ, իրիկնամուտ, ցայգ
ե) Ցանկալի
1. հանդուրժելի, զմայլելի, բաղձալի
2. տենչալի, պատկառելի, անհերքելի
3. նշմարելի, անդրդվելի, ըղձալի

3. Տրված բառերից առանձնացնե՛լ հականշային 10 զույգ։
Փութաջան-ծույլ, ամպոտ-ջինջ, դալար, ուսյալ-տգետ, երկչոտ-համարձակ, հինավուրց, գագաթ-ստորոտ, օրինական-ապօրինի, անջրդի-ջրարբի, ինքնահավան, նոսր-թանձր, ողորկ-խորդուբորդ, հեռավոր,արատավոր-անբասիր, հմուտ:
4. Յուրաքանչյուր շարքում գտնե՛լ հականշային տարարմատ
զույգը և յուրաքանչյուր բառով կազմե՛լ մեկական նախադասություն։
1. մոտ-հեռու, արագ-դանդաղ, տգետ-գիտուն– Նա տգետ էր, իսկ քույրը բավականին գիտունիկ էր։
2. շոգ-ցուրտ, մարդկային-տմարդի, հին-նոր – Մարկային հաջողությունները գերազանցեցին տմարդկային վայրենիներին։
3. սառը-տաք, երկար-կարճ, վախկոտ-անվախ – Վախկոտները կարճ կապրեն, իսկ անվախները երկար։
4. վճարովի-անվճար, վախկոտ-արի, մաքուր-կեղտոտ – Վճարովի տոմսերը բավականին թանգ էին, իսկ անվճար տոմսերի համար բավականին բարդ փորձություններ էին ընտրվել։
5. ամառ-ձմեռ, մուտք-ելք, հաճելի-տհաճ – Որոշների համար տվյալ երաժշտությունը հաճելի է, իսկ ուրիշների համար տհաճ։
6. թեք-ուղիղ, հասուն-տհաս, կայուն-խախուտ – Հասուն է նա, ով անհասի հետ գլուխ չի դնում։

1․ Տրված բայերից ածանցավոր գոյականներ կազմի՛ր և ածանցներն ընդգծի՛ր:

Նկարել-նկարիչ, գրել-գրող, զարթնել-զարթեցնող, թափել-թափող, ուսուցանել-ուսուցիչ, քերել-քերիչ, վարել-վարող, հաճախել-հաճախորդ, բախել-բախում, հնչել-հնչող, վազել-վազող, հանել-հանող, շարժել-շարժվող, մոտենալ-մոտեցող, կոշտանալ-կոշտացող:

2Տրված գոյականակերտ ածանցներից յուրաքանչյուրով երկու գոյական կազմի՛ր և գրի՛ր, թե ո՛ր բառերից կազմեցիր:

դնել (դիր) — դրածո, դրացի, դիցուկ

պարսավել — պարսավանք, պարսիկ, պարսկուհի:

Անք, ցի, ածո, ք, ուկ, իք, իչ, ուտ, ան, իկ, պան, ստան, ուհի:

3․ Տրված բառակապակցությունների իմաստներն արտահայտի՛ր մեկ բառով: Ո՞ր հոլովներով են դրվում այդ բառերը:

Կիրճի մեջ – կիրճում, հանրապետության մեջ – հանրապետությունում, ամպերի մեջ – ամպերում, գոմի մեջ – գոհի մեջ, օվկիանոսի մեջ – օվկիանոսում:
Գագաթի վրա – գագթում, հողի վրա – հողում, այգիների վրա – այգիներում, սեղանի վրա – սեղանում, աստիճանների վրա – աստիճաններում:

4․ Տրված բառերը հոլովիր․ գրիր՝ որ հոլովման են պատկանում

տուն-տան (սեռական), վարդ-վարդով (ներգոյական), հայր-հոր (սեռական), քույր-քույր (հայցական), աշուն-աշնան (սեռական), շուն-շան (սեռական), օր-օրով (ներգոյական), մայր-մոր (սեռական)

5․Տրված բայերից ածականներ կազմի՛ր և ընդգծի՛ր ածականակերտ ածանցները:

Վստահել-վստահելի, համակրել-համակրելի, բացատրել-բացատրելի, դյութել-դյութիչ, գրավել-գրավիչ, հուզել-հուզիչ, բարկանալ-բարկացուցիչ, վախենալ-վախկոտ, ամաչել-ամաչկոտ, պարծենալ-պարծեցող:

6Տրված բառակապակցությունների իմաստներն արտահայտի՛ր ածականներով  և ընդգծի՛ր ածականակերտ ածանցները:

Յոթ գյուխ ունեցոդ – յոթգլխանի, երկու երես ունեցող – երկերեսանի, երկու փող ունեցող – երկփողանի, եռանդով օժտված – եռանդոտ, շատ բուրդ ունեցոդ – բրդոտ, գույն ունեցող – գունավոր, թևեր ունեցող – թևավոր, մեծ ուժ ունեցող – ուժեղ, երեք տարի (ամ) տևող – եռամյա, տասը տարեկան – տասնամյա:

7․ Ընդգծված բառերը և բառակապակցությունները փոխարինի՛ր դերանուններով:

Քամիները փչում էին տարբեր ուղղություններով: Նրանցից ամենավատը հյուսիսայինն էր: Այն քշում-տանում էր մեծ քանակությամբ հող և, դա քշելով գետնի վրայով, մեծ ու բարձր թմբեր էր առաջացնում: Արևելքից, արևմուտքից և հարավից փչող քամիները մեծ ու բարձր թմբեր չէին առաջացնում: Այդ տեղերից   փչող քամիները փոշին շատ վեր էին բարձրացնում և այն քշում  դեպի Ժայռոտ լեռեերը: Երկու տարի հետո այդ քամիները նշածս  վայրը անապատի վերածեցին: Քամիներն առաջին տարում ոչնչացրին երկու միլիոն հեկտար մշակված հողեր` չհաշված այգիները, դրանք ոչնչացան կա՛մ ամբողջովին փոշով ծածկվելու, կա՛մ արմատների մերկանալու հետևանքով:

8․ Տրված հատվածից դուրս գրիր բոլոր բայերը՝ նշելով, դիմավոր են, թե անդեմ։

Գյուղը երեք թաղ ունի (դիմավոր)՝ Հյումբաթի ձոր, Միջին մահլա և Գյունեյ թաղ։ Երեք թաղն էլ ձորերի մեջ են, տները՝ գետնափոր, փողոցները՝ քարայծի ճանապարհ։ Հնուց բերդ է եղել (անդեմ) Հյումբաթի ձորում, ապահով թաքստոցներ, որոնց հետքերն այժմ էլ մնում են (դիմավոր), որպես նեղլիկ անցքեր սեպաձև ժայռերի լանջին։

Սրածայր ժայռեր են կողք կողքի շարված (դիմավոր), փոքր ու մեծ, մեկը ծուռ, կողքին թեքված, փուլ եկող դեզի նման, մյուսն ուղղաձիգ, որպես բարակ բարդի։ Ձյունն ու անձրևը դարերի ընթացքում քերծել են (դիմավոր) ժայռերի կողերը, լվացել (դիմավոր) և դարձրել (դիմավոր) ողորկ, հազար ու մի ձև տվել (դիմավոր), կերտել (անդեմ) ու քանդակել (անդեմ) տարբեր պատկերներ։ Թվում է (անդեմ) թե մեկը հսկա թռչուն է՝ թառած քարի գլխին, մյուսը՝ գորշավուն գորտ, երրորդը՝ կնոջ կիսանդրի։